Over heraldiek

1. Algemeen

De heraldiek is de wetenschap die de betekenis van wapenschilden bestudeert.

Een wapenschild is een gekleurd, erfelijk kenteken van een persoon of familie, of een embleem van een gemeenschap of instelling met een symbolische betekenis. Vlaggen en banieren zijn dus meer dan feestartikels. Het zijn sprekende symbolen voor de eigen identiteit, uitwendige tekens van erkenning en herkenning, bindende factoren waarachter een stel individuen zich als één geheel kan opstellen.
Oorsprong

De oorsprong van wapens gaat terug naar de evolutie van de Middeleeuwse ridderuitrusting. Naarmate de bescherming van de ridders toenam, werd het steeds moeilijker om uit te maken wie er schuilging onder een harnas of helm of zelfs tot welke partij men behoorde. Aan het begin van de 12e eeuw nam elke ridder een persoonlijk embleem aan dat op schild, vlag, helm, wapenrok en paardenkleed werd aangebracht als herkenningsteken. Later die eeuw werd de vormtaal gereglementeerd en werden de wapens in eenzelfde familie erfelijk. Naast vooral adellijke familiewapens, was het ook gebruikelijk voor Europese staten, steden, streken en gemeenten om een wapen te voeren.

In de late Middeleeuwen was het gebruik van heraldische kentekens echter al langer niet meer het exclusieve domein van de adel en de staat. Ook gilden, verenigingen, gewone burgers en zelfs boeren namen wapens aan. Er ontstond bovendien een uitgebreide kerkelijke heraldiek met eigen regels en vormen.
Wapens werden onder meer gebruikt op zegels, documenten, grafstenen, gebouwen, penningen, munten, tapijten, vlaggen, schilderijen, juwelen, zwaarden, kledij en - uiteraard - vlaggen.
Familieaangelegenheid

Om het onderscheid tussen verschillende leden van eenzelfde familie duidelijk te maken ging men de wapens "breken", dat wil zeggen aanpassen door eigen, individuele kenmerken, zonder de groepssamenhorigheid te verdoezelen. In het algemeen voerde de vader het volle familiewapen. De oudste zoon en vermoedelijke opvolger plaatste op dit wapen meestal een barensteel: een touw waaraan verschillende lapjes stof hingen en dat over de volle breedte van het schildhoofd gespannen werd (foto). Jongere zonen brachten kleine variaties aan zoals het veranderen van de kleuren of metalen, het plaatsen van bijfiguren zoals sterren en schelpen, vierendeling, het aanbrengen van een zoom, …

2. Opbouw van een wapen

Een wapen kan uitsluitend bestaan uit een schild, maar vaak worden rondom het schild nog andere onderdelen toegevoegd. De belangrijkste van deze zogenaamde heraldiën op een rijtje:
" Het wapenschild is het oudste en enige onmisbare deel van het wapen en staat centraal geplaatst. Op het schild vind je stukken (zie verder), die in een bepaalde reeks van kleuren zijn neergezet. De vorm van het schild werd door de heersende kunststijl en modes bepaald.
" Een helm rust op het schild. Het was al snel na het ontstaan van de wapenschilden gebruikelijk om ook de helm te versieren met een helmteken (figuur op de helm) en een helmkleed (stof over de helm) met een wrong (bindmiddel tussen helm en helmteken), beide in de hoofdkleuren van het wapen. Wapenschild en helm werden dan beide onderwerp van de heraldiek en samen afgebeeld.
" De kroon, eveneens boven het schild, wordt ook wel rangkroon genoemd en verschilt per rang binnen de adel. Bij de katholieke geestelijkheid wordt het wapen gedekt door een hoed met kwasten. De kleur van de hoed en het aantal kwasten verschilt naargelang de plaats in de kerkelijke hiërarchie. Ook burgers plaatsten een 'burgerlijke' kroon op het wapenschild.
" Een schild kan worden gedragen door menselijke figuren, (fabel)dieren en plantaardige of levenloze steunelementen, de zogenaamde schildhouders, die normaal aan weerszijden van het schild worden afgebeeld.
" Een wapenspreuk is een leuze of motto onder het wapen op een bandrol. Een wapenkreet is dan weer een strijdkreet of herkenningsroep boven het wapen op een fladderende band.
" Waardigheidstekens zoals een zwaard of degen (voor edellieden), een scepter, lauwerkrans of palmtak, sleutels (voor de paus), een kromstaf (voor een bisschop), …
" Een wapentent is een gebruikelijk onderdeel voor de wapens van koningen, prinsen, hertogen en staten sinds de 17e eeuw. Het is een 'gedrapeerde' vorstelijke mantel die lijkt op een paviljoen.
" In of aan het schild kunnen de ridderorden van de bezitter worden aangebracht.
" Uitzonderlijk worden schild en schildhouders op een voetstuk gezet.

3. Kleuren

Op een wapenschild kunnen verschillende kleuren voorkomen met een aparte heraldische naam. Wanneer de kleuren niet reëel kunnen worden afgebeeld, wordt een systeem van kleurarcering gebruikt.

De echte kleuren en de metalen worden het meeste gebruikt in de heraldiek. Daarbij geldt als regel dat nooit kleur op kleur of metaal op metaal mag geplaatst worden. Het is dus bijvoorbeeld niet toegestaan om een lelie 'or' op een veld van 'argent' te plaatsen. Hierop zijn heel weinig uitzonderingen.

4. Vlakverdeling

Een schild kan op verschillende manieren worden verdeeld.
De hoofdverdeling is één deellijn die door het schildhart gaat:

• Doorsneden: horizontaal
• Gedeeld: verticaal
• Geschuind: van rechterbovenhoek naar linkerbenedenhoek
• Links geschuind: van linkerbovenhoek naar rechterbenedenhoek
  

Herdelingen zijn combinaties of vermenigvuldigingen van de verdeellijnen:

• Gevierendeeld: gedeeld en doorsneden
• Schuingevierendeeld: geschuind en linksgeschuind
• Gegeerd: gevierendeeld en schuingevierendeeld
• Gepaald: meerdere verticale verdelingen
• Gedwarsbalkt: meerdere horizontale verdelingen
• Geschaakt
• Doorsneden en half gedeeld
  

5. Stukken

Op een schild kan je allerhande schildfiguren of zogenaamde stukken aantreffen. Een kleine greep uit veel voorkomende stukken:
De herautstukken:

• Hoofdstukken zoals het schildhoofd (bovenste derde), de dwarsbalk (middelste derde horizontaal) en verschillende soorten kruisen en zomen
• Nevenstukken zoals de barensteel, ringen, ruiten en blokjes
• De gewone stukken:
  - Menselijke figuren zoals wildemannen, heiligen en engelen
  - Viervoeters, vogels, vissen, schelpen, hemellichamen, bloemen en insecten
  - Kunstmatige wapenfiguren zoals kledij, werktuigen, jachtgerief en gebouwen
  - Fabeldieren als draken, meerminnen en eenhoorns